ارائهدهنده: دکتر اسلامی
چکیده
در این جلسه، که در ادامه مباحث پیشین پیرامون «سپهریشناسی» برگزار شد، دکتر اسلامی به نقدهای مطرح شده در جلسه قبل (توسط آقای غفاری) پاسخ دادند. محور اصلی بحث، تبیین جایگاه سهراب سپهری نه تنها به عنوان یک شاعر، بلکه به عنوان صاحب یک دکترین و نظام فکری بود. سخنران با ترسیم فضای سیاسی-اجتماعی تاریخ معاصر ایران، از مفهومی تحت عنوان جنون ایدئولوژیک پرده برداشت؛ بیماریای که در آن «فردیت» و «قانونِ نکش» به پای مفاهیم انتزاعی قربانی میشدند.
در این نشست، دو نسخه تاریخی برای شفای دردهای جامعه ایران مقایسه شد: نسخه اول (با نمایندگی احمد شاملو) که شنیده شد و مبتنی بر مبارزه و ایدئولوژی بود، و نسخه دوم (با نمایندگی سهراب سپهری) که شنیده نشد و مبتنی بر صلح، بازگشت به خویشتن و پرهیز از خشونت بود. در بخش دوم جلسه، آقای غفاری (منتقد) با استناد به اشعار اولیه و متأخر سپهری، او را شاعری مأیوس و تهی از امید معرفی کرد که منحنی فکریاش به سمت صفر میل میکند، که این امر منجر به شکلگیری یک دیالکتیک جدی و عمیق در جلسه شد.
خلاصه بحث اصلی
دکتر اسلامی بحث خود را با پاسخ به نقدهایی آغاز کردند که سهراب سپهری را به رواقیگری (Stoicism) صرف، انزواطلبی و حتی «توهم و اغتشاش فکری» متهم میکردند. ایشان توضیح دادند که سپهری اگرچه سویههایی از رواقیگری، بودیسم، تائوئیسم و اگزیستانسیالیسم دارد، اما محدود به هیچیک نیست.
۱. تحلیل خاستگاه تاریخی: جنون ایدئولوژیک
بخش اصلی سخنرانی به کالبدشکافی فضای فکری ایران در دهههای ۴۰ و ۵۰ اختصاص داشت. دکتر اسلامی استدلال کردند که بحرانهای سیاسی-اجتماعی آن دوران برآمده از یک بیماری فراگیر به نام جنون ایدئولوژیک بود. هسته مرکزی این جنون دو ویژگی داشت:
- قربانی کردن فردیت: انسانِ گوشت و پوست و استخواندار فدای یک «او»ی انتزاعی (جامعه بیطبقه، آرمانشهر، مذهب، دولت-ملت) میشد.
- قربانی کردن قانونِ «نکش»: خشونت برای رسیدن به هدف مقدس توجیه میشد.
در این فضا، سه جریان اصلی (چپها، روحانیت سنتی، و ملیمذهبیها) با وجود اختلافات ظاهری، در این کهنالگو مشترک بودند که «هدف وسیله را توجیه میکند».
۲. دو نسخه برای یک درد
در چنین اتمسفری، دو نسخه برای جامعه تجویز شد:
- نسخه اول (شنیده شده): این نسخه توسط روشنفکران و شاعرانی چون احمد شاملو نمایندگی میشد. شاملو شاعر را «چریک ادبی» و شعر را «سلاح سرد» میدانست. این جریان با امواج انقلاب و شورش همراه شد و سرنوشت جامعه را رقم زد.
- نسخه دوم (شنیده نشده): نسخه سهراب سپهری. او با درک عمیق از بیماری تاریخی ایران (نازایی فکری و خشونت)، نسخهای متفاوت پیچید. سپهری از پیوستن به هیجانات سیاسی امتناع کرد و به جای «تغییر جهان با خشونت»، بر «شستن چشمها» و تغییر نگاه تأکید کرد.
۳. دفاع از دکترین سپهری
دکتر اسلامی با ارجاع به آرای متفکرانی چون داریوش شایگان و سروش دباغ، نشان دادند که سپهری نه یک فرد پرت از مرحله، بلکه متفکری بود که با اندیشههای روز جهان (از هایدگر و ویتگنشتاین تا یالوم و کریشنامورتی) همافق بود.
سپهری در برابر «دولتهای بیپایه»، از «بنیاد صلح» و «اخلاق زیستمحیطی» سخن گفت. او در عصر «معراج پولاد»، نگران انسانیت بود. بنابراین، انزوای سپهری یک انفعال نبود، بلکه یک کنش آگاهانه علیه فرهنگ مسلط خشونت بود.
خلاصه بحث و گفتگوی انتقادی
این بخش از جلسه به مناظرهای جدی میان آقای غفاری (منتقد) و دکتر اسلامی و سایرین تبدیل شد:
نقد آقای غفاری
ایشان با احترام به جایگاه شعری سپهری، معتقد بودند که سپهری صاحب یک «دکترین نجاتبخش» نیست.
- استدلال: با خواندن شعر «نایاب» از دفتر مرگ رنگ و بخشهایی از ما هیچ، ما نگاه، استدلال کردند که سپهری شاعری عمیقاً مأیوس، ترسخورده و تنهاست.
- ترس به جای خدا: با ارجاع به نظرات برتراند راسل و فروید، آقای غفاری مدعی شدند که ریشه خداگرایی در شعر سپهری «ترس از طبیعت و مرگ» است، نه یک عرفان متعالی.
- منحنی رو به صفر: ایشان نتیجه گرفتند که منحنی فکری سپهری در نهایت به پوچی و یأس (صفر) میل میکند و نمیتواند نسخهای برای اجتماع باشد.
پاسخ دکتر اسلامی
- دکتر اسلامی تأکید کردند که نباید با استناد به اشعار دوران جوانی (مرگ رنگ) کل نظام فکری سپهری را قضاوت کرد. سپهری دارای یک «منحنی رشد شخصیت» است (مانند مولانا یا حافظ) که در حجم سبز و دفاتر بعدی به اوج میرسد.
- ایشان نقد آقای غفاری را ناشی از نادیده گرفتن سیر تکاملی سپهری و تمرکز بر اشعاری دانستند که خود سپهری در غربالگریهای بعدی کمتر به آنها پرداخته است.
نکات تکمیلی سایرین
- آقای امیرخلیلی: تذکر دادند که نباید شعر (که مبتنی بر خیال است) را با متدولوژی علمی یا فلسفی (که مبتنی بر برهان است) مخلوط کرد.
- آقای صدرا: دفاع کردند که «خیال» در شعر لزوماً به معنای امر موهوم نیست، بلکه میتواند کاشف حقیقت باشد.
- آقای نصیریان: اشاره کردند که در فضای انقلابی آن سالها، طبیعی بود که صدای سپهری شنیده نشود، چون همه به دنبال تغییر سیاسی بودند، اما امروز ارزش نگاه انسانی او مشخص شده است.
نکات کلیدی و قابل عمل
- شستن چشمها: راه حل بسیاری از بحرانها، تغییر حکومتها یا ساختارهای بیرونی نیست، بلکه تغییر «نگرش» و «نحوه دیدن» جهان است.
- پرهیز از جنون ایدئولوژیک: هیچ هدف مقدس یا آرمانشهری، مجوز قربانی کردن «فردیت» انسان و زیر پا گذاشتن اصول اولیه اخلاقی (مانند حق حیات) نیست.
- شنیدن صدای دوم: در هیاهوی تریبونهای بلند و شعارهای انقلابی، معمولاً صدای حقیقت (صدای آهسته صلح و خرد) گم میشود. باید گوشمان را برای شنیدن این صداهای خاموش تربیت کنیم.
- تکامل منحنی شخصیت: انسان (و هنرمند) در طول زمان رشد میکند. نباید یک متفکر را با آثار دوران خامی او قضاوت کرد، بلکه باید فرآیند «سفر قهرمانی» او را در نظر گرفت.
منابع و ارجاعات
کتابها
- هشت کتاب – سهراب سپهری (بهویژه دفترهای حجم سبز و ما هیچ، ما نگاه)
- در جستجوی فضاهای گمشده – داریوش شایگان
- راهنمای ادبیات معاصر – سیروس شمیسا
- انقلاب در دو حرکت – مهدی بازرگان
- اصول فلسفه و روش رئالیسم – مرتضی مطهری (ارجاع آقای امیرخلیلی)
افراد مرتبط
- سروش دباغ (پژوهشهای تطبیقی در مورد سپهری)
- احمد شاملو (به عنوان نماد شعر متعهد سیاسی)
- مصطفی ملکیان (دیدگاه درباره رواقیگری)
یادداشت پایانی
با توجه به طولانی شدن مباحثه و ناتمام ماندن برخی پاسخها، مقرر شد دکتر اسلامی بحث درباره «دکترین سپهری» و تحلیل دفاتر بعدی را در جلسه آینده (هفته بعد) پیگیری کنند تا از فضای نقد و جدل فاصله گرفته و به تبیین ساختاری اندیشه سپهری بپردازند.
دیدگاهتان را بنویسید