(ادامه سلسله مباحث سهراب سپهری و ویژه‌برنامه عاشورا)

ارائه‌دهنده: دکتر اسلامی

چکیده

این جلسه از سلسله نشست‌های اشتراک‌گذاری دانش، تجربه‌ای کم‌نظیر از پیوند میان ادبیات اگزیستانسیال معاصر و تحلیل‌های عمیق تاریخی-مذهبی بود. در بخش اول، با تکیه بر اشعار سهراب سپهری، نگاهی نو به پدیده مرگ انداخته شد و مرگ نه به عنوان پایان، بلکه به عنوان بستری برای درک عمیق‌تر زندگی و «پرستاری از وجود» معرفی گردید. در بخش دوم، دکتر اسلامی به مناسبت شب عاشورا، پرانتزی در مباحث باز کردند و خوانشی ساختارمند و خردگرایانه از قیام امام حسین (ع) ارائه دادند؛ خوانشی که در آن عاشورا نه یک جنگ تهاجمی، بلکه یک «خروج دفاعی» با هدف «آزادسازی انسان» و مبتنی بر «عقلانیت ارتباطی» و «پرهیز از خشونت» است. در پایان جلسه نیز، یک گفتگوی تاریخیِ بسیار جذاب و چندصدایی درباره کارنامه تمدنی تشیع و تقابلِ ذاتِ عاشورا با مناسکِ فربه‌شده شکل گرفت که این نشست را به یکی از پربارترین جلسات گروه تبدیل کرد.

خلاصه بحث اصلی

بخش اول: مرگ‌آگاهی در جهان سهراب سپهری
جلسه با متنی که توسط «یحیی» (با کمک هوش مصنوعی و بر اساس مباحث پیشین دکتر اسلامی) تنظیم شده بود، آغاز شد. در این بخش، مواجهه انسان با مرگ به سه دسته تقسیم شد:
۱. مرگ‌اندیشی اضطراری: نگاهی که مرگ را حادثه‌ای تلخ و گریزناپذیر می‌داند و انسان را همواره در ترس و فرار از پایان نگه می‌دارد؛ نگاهی که انرژی روانی انسان را می‌سوزاند.
۲. مرگ‌اندیشی اخلاقی: نگاهی که بیشتر در سنت‌های منبری رواج دارد و مرگ را صرفاً دروازه پاداش و مجازات (بهشت و جهنم) و ابزاری برای هشدار اخلاقی می‌بیند.
۳. مرگ‌آگاهی (مرگ‌اندیشی وجدانی): رویکرد سهراب سپهری که در آن مرگ نقطه مقابل زندگی نیست، بلکه بخشی از ساختار هستی است. در این نگاه، آگاهی از مرگ به زندگی ارزش می‌بخشد، زیرا یادآوری می‌کند که لحظه‌ها تکرار نمی‌شوند.

بر این اساس، معنویت سهراب نوعی معنویت گیتی‌گرا (Secular Spirituality) است؛ خدایی که در دوردست‌ها نیست، بلکه در لحظه، در صدای آب و در تنفس حاضر است. سهراب ما را دعوت می‌کند تا در حوضچه اکنون آبتنی کنیم. درک درست این موضوع ما را به مفهوم پرستاری از وجود (Nursing of Existence) می‌رساند؛ یعنی مراقبت عاشقانه از ساحت عمیق هستی انسان که فراتر از کالبد زیستی، شغل یا شناسنامه اوست. مرگ در اینجا نزدیک‌ترین حقیقت و خویشمندترین فرصت برای عبور از عادت‌ها و تولدهای دوباره است.

بخش دوم: خوانش هندسی عاشورا
در ادامه، دکتر اسلامی بحث را به مناسبت شب عاشورا به سمتی جدید هدایت کردند. ایشان تأکید کردند که عاشورا را باید به مثابه یک رویداد هندسی تحلیل کرد. پدیده‌ها یک وجه بی‌صورتی (فراواقع) دارند و یک وجه صورت‌پذیر (واقع و زمینی). مولانا در غزل معروف «کجایید ای شهیدان خدایی»، بیشتر به وجه بی‌صورتی و رهایی روح در عاشورا پرداخته است، اما عاشورا در بستر زمین، فرم و هندسه‌ای دارد که باید به دور از کلیشه‌ها، خوانش شود.

دکتر اسلامی تحلیل خود را در سه محور ارائه دادند:

۱. سوژه و انگیزه (عزت‌خواهی و ذلت‌گریزی):
ریشه حرکت امام حسین (ع)، امتناع از بیعت تحمیلی بود. این امتناع ریشه در اصولی چون حیات انسانی، هویت فردی، کرامت انسانی و حق عصیان و نافرمانی مدنی داشت. کلمه «دعی ابن الدعی» (که در منابر زنازاده ترجمه می‌شود) در کلام امام، فحش شخصی نیست (چرا که امام هرگز لب به دشنام نمی‌گشاید)، بلکه اشاره به زنازادگی سیاسی (نامشروع بودن سیستم حکومتی) دارد.

۲. فرم و قالب (خروج دفاعی و حماسه اخلاق):
فرم حرکت امام، یک خروج دفاعی بود، نه یک حرکت تهاجمی یا کودتای انقلابی. خروج از مدینه و مکه کاملاً از سر اضطرار بود. در این فرم، امام دو خط قرمز داشت:

• اول: ذلت‌گریزی تا مرز شهادت‌پذیری (نه شهادت‌طلبیِ کور).
• دوم: شرارت‌پرهیزی.
  رجز معروف امام که می‌فرماید «مرگ از ننگ بهتر است و ننگ از ورود به آتش بهتر است»، نشان‌دهنده همین امر است؛ یعنی شهادت را می‌پذیرم، اما برای پیروزی دست به شرارت و ناجوانمردی نمی‌زنم. دیپلماسی فعال امام در روزهای منتهی به عاشورا و ارائه چندین پیشنهاد برای بازگشت و مذاکره، گواه این جنگ‌پرهیزی است.

۳. پیام عاشورا:
دکتر اسلامی پیام این رویداد را در چهار سطح دسته‌بندی کردند:

• نجات جامعه: رهایی مردم از جهالت و گمراهی.
• اقامه عدل: دغدغه رفاه اجتماعی و مبارزه با قدرت‌های متقلبی که مردم را به بردگی کشیده‌اند.
• استعاره عقل: عدالت بدون عقلانیت بی‌معناست.
• عقلانیت ارتباطی (Communicative Rationality): امام دائماً دعوت به درنگ، هم‌اندیشی و راستی‌آزمایی می‌کرد و می‌فرمود «به عقل‌هایتان رجوع کنید».

نقطه کانونی و ایده مرکزی تمام این هندسه، آزادسازی انسان است، نه صرفاً نجات دین؛ چرا که دین حافظی چون خدا دارد، اما این انسان است که بی‌پناه مانده است.

خلاصه جلسه پرسش و پاسخ و بحث‌های تکمیلی

بخش دوم جلسه به گفت‌وگوهای تاریخی و تحلیلی بسیار جذابی اختصاص یافت:

• مهندس حصاری: آیا نامه‌نگاری کوفیان باعث نمی‌شود که حرکت امام از حالت دفاعی خارج شده و رنگ تهاجمی و انقلابی بگیرد؟
  • دکتر اسلامی: امام حتی با وجود دعوت کوفه، همچنان در وضعیت اضطرار بود. فرستادن مسلم بن عقیل صرفاً برای «راستی‌آزمایی» بود و در تمام مسیر، نشانه‌های شرارت‌پرهیزی و تلاش برای جلوگیری از جنگ تا آخرین لحظات در رفتار امام دیده می‌شود.
• سلطانی و نصیریان: با ابراز شگفتی از عمق مطالب، پیشنهاد دادند که این خوانش جدید، از طریق بازپخش ویدئوی جلسه در اختیار جمعیت بزرگ‌تری از جوانان (که ممکن است به دلیل خوانش‌های سنتی دین‌گریز شده باشند) قرار گیرد.
• حسین: سؤال بسیار عمیقی مطرح کرد: «اگر این خوانشِ زیبا و انسان‌محور از عاشورا وجود دارد، آیا در طول تاریخ، این فرهنگ توانسته در زندگی و تمدن شیعیان تفاوت معنادار و خروجیِ عملیِ متمایزی ایجاد کند؟»
  • دکتر اسلامی: در پاسخی نقادانه بیان کردند که متأسفانه شیعیان در حق عاشورا اجحاف کرده‌اند. جامعه ایرانی «تابلوی عاشورا» را گرفت اما آن را در مناسک و اسطوره‌هایی نظیر سیاوشان استحاله کرد. در طول تاریخ، این مناسک به شدت فربه شده و در مقابل، گوهر و جوهر اصلی عاشورا (که خردورزی، دیپلماسی و آزادسازی انسان بود) لاغر و گم شده است.
• آقای غفاری: از منظر تاریخی وارد بحث شد و ریشه تقابل‌ها را در اختلافات قبیله‌ای (بنی‌امیه و بنی‌هاشم) دانست. او معتقد بود مناسک فداکاری و عزاداریِ شیعیان، بی‌شباهت به رفتار مسیحیان در دوران پیش از رسمیت یافتن مسیحیت در روم نیست و این مناسک، ابزاری برای حفظ بقای شیعیان به عنوان یک گروهِ در اقلیت بوده است.
• آقای امیر خلیلی (روشن): در دفاع از کارنامه تمدنی و خردگرایانه تفکر شیعی (و در پاسخ به دغدغه حسین)، به کتاب «نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت» اثر دکتر سید حسین نصر استناد کرد. ایشان یادآور شد که برخلاف تصور رایج، خلافت ظاهربینِ عباسی در قرون چهارم و پنجم تضعیف شد و قدرت به دست حکومت‌های شیعی (نظیر آل‌بویه در ایران و عراق، و فاطمیون در مصر) افتاد. وجه تمایز تشیع با تسنن در آن دوران این بود که تشیع به فلسفه، حکمت و تعقل روی خوش نشان داد و همین امر موجب ظهور بزرگانی چون ابن‌سینا و نحله‌هایی چون «اخوان‌الصفا» و ایجاد یک شکوفایی تمدنیِ بزرگ در جهان اسلام گردید.

نکات کلیدی و قابل عمل

• در حوضچه اکنون آبتنی کنید: مرگ‌آگاهی ترس از مردن نیست؛ بیداری برای قدر دانستنِ تک‌تک لحظاتِ تکرارنشدنی زندگی و رهایی از وابستگی‌هایِ کهنه است.
• گذر از چیستی به هستی: ما باید بیاموزیم از آنچه با «میم مالکیت» به خود سنجاق کرده‌ایم (ثروت، شغل، مقام) عبور کنیم و از جوهرِ زنده وجودمان پرستاری کنیم.
• مرز باریک شجاعت و شرارت: در مواجهه با ظلم، می‌توان تا پای جان ایستاد (عزت‌خواهی)، اما هرگز نباید برای پیروزی، اخلاق را زیر پا گذاشت و دست به ناجوانمردی زد.
• عقلانیت، پیش‌نیاز عدالت: برای رسیدن به هرگونه اصلاح یا عدالت اجتماعی، ابتدا باید فضای گفتگو، درنگ، هم‌اندیشی و «عقلانیت ارتباطی» در جامعه فراهم شود.
• تفکیک هسته از پوسته: در مواجهه با رویدادهای تاریخی و مذهبی، باید مراقب باشیم که درگیر ظواهر و مناسکِ فربه‌شده نشویم و جوهر پیام (که آزادگی و خرد است) را به فراموشی نسپاریم.

منابع، ارجاعات و پیشنهادات مطالعه

کتاب‌ها:

• نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت – نوشته دکتر سید حسین نصر (معرفی شده توسط آقای امیر خلیلی برای درک بهتر تمدن‌سازی و خردگرایی شیعی در قرون چهارم و پنجم).
• حماسه حسینی – نوشته شهید مرتضی مطهری (در ارجاع به عبارت «ارجعوا الی عقولکم»).

اشعار و متون ادبی/تاریخی:

• اشعار سهراب سپهری (در باب مرگ و زندگی).
• غزل «کجایید ای شهیدان خدایی» و ابیاتی از مثنوی معنوی – اثر مولانا جلال‌الدین بلخی.
• نهج‌البلاغه – به ویژه خطبه قاصعه (در باب نقد تعصبات و پرهیز از شرارت).
• زیارت اربعین (با تأکید بر عبارت عبور از جهالت و ضلالت).

آیات قرآن:

• سوره یونس، آیه ۷۱ (ارجاع امام حسین به داستان نوح در دعوت به هم‌اندیشی و پرهیز از شتاب‌زدگی).

یادداشت پایانی
در پایان جلسه مقرر شد بررسی شود که آیا امکان بازپخش ویدئوی این ارائه در نشستی مستقل برای دعوت از جمع بزرگ‌تری از علاقه‌مندان وجود دارد یا خیر. همچنین یحیی قول داد متن زیبای شاعرانه‌ای که از مباحث دکتر اسلامی تنظیم کرده بود را در گروه به اشتراک بگذارد.

هشتگ‌ها

سهرابسپهری #مرگآگاهی #عاشورا #آزادسازیانسان #عقلانیتارتباطی #پرستاریازوجود #تاریختشیع #خردورزی #آلبویه #فلسفه_دین

شعر سپهری، پنجره‌ای است که از آن میتوان به ژرفای جامعه‌ی ایرانی و پیچیدگیهای ایدئولوژیک آن در تاریخ معاصر نگریست. بررسی جامعه‌شناختی میراث وی بویژه شاعرانه‌هایش نشان از آن دارکه او، فراتر از چارچوبهای فکری و فرهنگی متعارف زمانه‌ی خود، دغدغه‌های عمیقی نسبت به انسان و هستی دارد. و درست در این راستاست که در سروده‌های خود، با نگاهی موشکافانه؛

• از سویی جامعه‌ی تئولوژیک و ایدئولوژیک معاصر خود و نیز ساختارهای بسته و ایستای آن را به نقد کشیده و به چالش میگیرد
• و از سوی دیگر، انسان را به رهایی از قیدوبندهای کلیشه‌ای فراخوانده و به انبساط دعوت میکند.

سپهری، بر خلاف بسیاری از شاعران همعصر خویش با بهره‌گیری از فرم و خلق مفاهیم بکر و بدیع مخاطب را به باز‌اندیشی خوانده و ایده «جور دیگر بینی» را آموزش می‌دهد و بدین نگاه و نگر، رویکردی نو به مفاهیم سنتی و مدرن دارد و به تعبیر خود:

از علف موشک آیه‌های قدیمی، پنجره می‌بافد!

حجم سبز، تا نبض خیس صبح

سروده‌های سپهری چنان آینه‌ای تضادهای پنهان و آشکار جامعه‌ی ایران معاصر را بازتاب داده و جدال میان سنت و امواج مدرنیته را نشان میدهد.

سپهری با زبان شاعرانه غنی شده از عرفان شرق، مدرنیته غرب و تجربه‌های معنوی فردی در آن زمان و سامانی که همه چیز و همه عرصه‌ها – از فرهنگ و هنر گرفته و تا بازار و اقتصاد و سیاست و حتی روز‌مرگی و روز مرٌگی‌ها همه و همه – به نوعی گرفتار چنگک و چنبره تئولوژی و ایدئولوژی‌های مذهبی و غیر مذهبی هستند و جامعه بین دو راهیِ ماتریالیسم لذت‌گرا و ایده‌آلیسم مینوگرا، در تموج است و هروله میکند، ایده سومی را بر کشیده و بر پرده می‌برد و راهی دیگر فراسوی انسان می‌گذارد و آن، «معنویت گیتی‌گرا»‌ست!

و به بیان دیگر، سپهری در آن آشفته‌بازار سیاسی/ ایدئولوژیک راهی به درون انسان گشوده و او را به آزادی اندیشه و آفرینش معنا فرا میخواند. و بدینگونه او از چارچوبهای معمول ادبیات فراتر رفته و می‌رود و در واقع سروده‌هایش به صحنه و عرصه گفتگو تبدیل میشود. گفتگوی بینامتنیِ میان پوپولیسم ایدئولوژیک و هویت متفرد انسان

سپهری در شاعرانه‌هایش – همزمان – حرفی دو سویه دارد؛

• یک سو، نقد و چالش جامعه ایدئولوژیک و توده‌وار
• و سویه دیگر، طرح و .. جامعه آزاد. جامعه‌ای که در آن، انسان از قید و بند باورهای تقلیدی و تحمیلی رها شده و به جوهره ناب هستی، دست یافته و می‌یابد.

و بدین بیان شعر سپهر – در واقع – مشعل بازاندیشی، بیداری و آزادی است.

سهراب مخاطب خود را به رهایی از قید و بندها و نیز باورهای تقلیدی، تحمیلی و بیهوده و نا‌کارکردی فرامیخواند.

وی بر این ایده و اندیشه است که انسان شاید و باید تا با نگاه و نفسی تازه و تر، خود را از چارچوبهای بسته رها سازد و معنایی نو به زندگی بخشیده و تزریق کند. باری، سپهری، از جایگاهی فراتر از زمانه‌ی خود، سخن میگوید و مخاطب را به کاوش و بینشی ژرفتر، فرا میخواند.

درون‌مایه‌های عرفانی شعر سپهری/۲۸، عرفان طبیعت محور/۱۴ (پی‌افزود/۴: طبیعت‌گرایی، رواقی‌گری) اطلس اندیشه/ ف/۳ (گزاره‌های معطوف به مولفه باید و نبایدها «حکمت عملی» زندگی در سلوک انسانی/ آموزه پانزدهم / قسمت دوم)

۶- بدین ترتیب، میراث مکتوب سپهری، بویژه شاعرانه‌هایش در بر دارنده گزاره‌هایی است که افزون بر اشاره به راهبرد – کم و بیش – بار‌دار آموزه‌هایی در پیوند با گامها و روشهای ملال‌گریزی است. از آن جمله:

۶/۱- پذیرش ملال

شعر «ساده رنگ» از دفتر حجم سبز، دیالوگ‌واره‌ای را روایت میکند:

« – مادرم صبحی می‌گفت: موسم دلگیری است،

• من به او گفتم: زندگی، سیبی است گاز باید زد با پوست»

بند‌پاره: «زندگی، سیبی است …‌» گویای آن است که در نگاه شاعر، زندگی یکدست نیست، آمیزه‌ای است از شرایط و وضعیتهای گوناگون، چنانکه آب و آیینه و خوشاب، مرداب هم دارد و چنانکه شکفتگی، پژمردگی و چنانکه فراز، فرود و نیز چنانکه قله، دره هم و … زندگی را با همه ابعاد باید پذیرفت. درست است، زندگی نباید مرداب شود، اما مرداب را هم باید زندگی کرد، و یا زندگی نباید پژمرده شود، اما پژمردگی را هم باید زندگی کرد. زندگی سیبی است گاز باید زد با پوست.

بدین نگاه و نگر، شاعر، زندگی را با همه وجوه پذیرفتنی می‌داند و بر این باور است که – گر چه نباید زندگی را مرداب کرد و پژمرد و … اما – مرداب و پژمردگی را هم باید زندگی کرد. در این راستا نمونه فرازهایی را بنگرید:

• «برخیزیم و دعا کنیم/ لب ما شیار عطر خاموشی باد!/ نزدیک ما شب بی دردی است/ دوری کنیم/ کنار ما ریشه بی شوری است/ برکنیم/ و نلرزیم/ پا در لجن نهیم/ مرداب را به تپش درآییم/ آتش را بشویم/ نیزارِ همهمه را خاکستر کنیم/ قطره را بشویم/ دریا را نوسان آییم/ و این نسیم بوزیم/ و جاودان بوزیم/ و این/ خزنده خم شویم/ و بینا خم شویم/ و این گودال فرود آییم/ و بی پروا فرود آییم/ بر خود خیمه زنیم/ سایبان آرامشِ ما، ماییم» (د/ آوار آفتاب، ق/ سایبان آرامش ما ماییم)
• «و نپرسیم کجاییم/ بو کنیم اطلسی تازه بیمارستان را/ …. / بد نگوییم به مهتاب اگر تب داریم/ دیده‌ام گاهی در تب ماه می‌آید پایین/ می‌رسد دست به سقف‌ ملکوت/ دیده‌ام سهره بهتر می‌خواند/ گاه زخمی که به پا داشته‌ام/ زیر و بم‌های زمین را به من آموخته است/ گاه در بستر بیماری من حجم گل چند برابر شده است/ و فزون تر شده است قطر نارنج شعاع فانوس» (صدای پای آب)
• و از همین روست که در نامه‌ای (با شناسه: تهران، اردیبهشت ۱۳۴۲ خطاب به دوستی به نام مهری) آورده است:

«گاه از خود می پرسم؛ پس چه هنگام کاسه‌ها از این آب‌های روشن پُر خواهد شد؟ راستی چه هنگام؟ کار من تماشاست و تماشا گواراست. من به مهمانی جهان آمده ام. و جهان به مهمانی من. اگر من نبودم، هستی چیزی کم داشت. اگر این شاخه بید خانه ما، هم اکنون نمی‌جنبید، جهان در چشم به راهی می‌سوخت. همه چیز چنان است که می‌باید. آموخته‌ام که خُرده نگیرم، شکفتگی را دوست دارم و پژمردگی را هم … دیدار دوست ما را پرواز می‌دهد و نان و سبزی هم. آن فروغی که ما را در پیِ خویش می‌کشاند در سیمای سنگ هست، در ابر هست، میان زباله‌ها هم هست.»

• و نیز در نامه دیگری (با شناسه: تهران، فروردین ۱۳۴۲ خطاب به دوستی به نام نازی) می‌نویسد:

«…بر بلندای خود بالا رو و سپیده دم خود را چشم براه باش. جهان را نوازش کن. دریچه را بگشا. پیچک راببین. بر روشنی بپیچ. از زباله ها رو مگردان که پاره حقیقت است. جوانه بزن. …»

باری، به نظر می‌رسد پارادایم نهفته در لابلای این ابیات و زیر پوست این ادبیات، همان است که فرازی دیگر از بر‌نوشته‌های وی آمده است، در نامه به مهری می‌نویسد:

«…… هستی مهربان‌تر از آن است که پنداشته‌ایم. من گوش‌به‌زنگِ وزش‌ها نشسته‌ام و نگاه می‌کنم. زندگی را جور دیگر نمی‌خواهم، چنان سرشار است که دیوانه‌ام می‌کند. دست به پیرایش جهان نزنیم. دیروز باغبان آمد و درخت را هرس کرد و من چیزی در نیافتم. به همسایه گفتم: بیش و کمی نیست. و او در نیافت. ….»

باری، نسخه تجویزی سپهری در مواجهه با ملالت و کسالت و در مواجهه با آنچه یالوم از آن به عنوان مسلمات چهارگانه هستی یاد میکند از قبیل درد و مرگ و پوچی، نه انتحار است و خود‌کشی و نه انفعال است و خود‌‌باختگی، بلکه ایستادن است و تاب‌آوری و رقص و خنده و زندگی! نسخه تجویزی سپهری این است که باید پوچی را زندگی کرد (البته و نه اینکه زندگی را پوچ کرد) باید امیر بر پوچی شد و نه اسیر.
این است که وی – چنانکه گذشت – زندگی را با همه وجوه پذیرفتنی می‌داند و بر این باور است که – گر چه نباید زندگی را مرداب کرد و پژمرد و … اما – مرداب و پژمردگی را هم باید زیست و زندگی کرد.

۶/۲- طنز عصیان بر پوچی

نقطه اوج و بازنمای پذیرش واقعیت ملال، عصیان بر پوچی است.‌ و این یعنی واکنش طنزآمیز!
طنز کمک میکند تا آدمی:
نه تنها تسلیم بی‌معنایی نگشته و در دام تله خوش‌بینی ساده‌انگارانه گرفتار نگردد. بلکه، با اتخاذ موضعی دوگانه —هم پذیرش و هم رویکرد طنز‌آلود—جهان را به چالش بگیرد. و این همان پارادایمی است که در لابلا و زیر پوست فرازهای شعر ساده رنگ و … نهفته و دیده می‌شود. این‌جاست که «بازی» به ویژه در همنشینی با «کودک/ کودکی/ کودکانه» در شعر سپهری معنا یافته و مفهوم میگیرد. برای نمونه:

• «باران اضلاع فراغت را می شست/ من با شن های مرطوب عزیمت بازی میکردم/ و خواب سفرهای منقش می دیدم/ من قاتی آزادی شن ها بودم/ من دلتنگ بودم …» (ما هیچ ما نگاه، وقت لطیف شن)
• «پرده را برداریم/ بگذاریم كه احساس هوایی بخورد/ بگذاریم بلوغ/ زیر هر بوته كه می‌خواهد بیتوته كند/ بگذاریم غریزه پی بازی برود/ كفش‌ها را بكند/ و به دنبال فصول از سر گل‌ها بپرد. …» (صدای پای آب)
• «.. کودکان احساس، جای بازی این‌جاست!» (حجم سبز، در گلستانه)

۶/۳- مدیریت ذهن مبنی بر واقعی کردن سطح توقع و انتظار (درک وزن امور)

«و نپرسیم کجاییم/ بو کنیم اطلسی تازه بیمارستان را/ …. / بد نگوییم به مهتاب اگر تب داریم/ دیده‌ام گاهی در تب ماه می‌آید پایین/ می‌رسد دست به سقف‌ ملکوت/ دیده‌ام سهره بهتر می‌خواند/ گاه زخمی که به پا داشته‌ام/ زیر و بم‌های زمین را به من آموخته است/ گاه در بستر بیماری من حجم گل چند برابر شده است/ و فزون تر شده است قطر نارنج شعاع فانوس» (صدای پای آب)

و از تکنیکهای آن تجسم منفی است.
از سری ترفندها و تکنیکها برای رواندرمانگری، «تجسم منفی» است. و این – به گواهی آثار فیلسوفانی چنان: سنکا، اپیکتتوس، مارکوس اورلیوس و .. ریشه در فلسفه رواقی دارد و از ابداعات رواقیون است.
«تجسم منفی/ پیش‌اندیشی شر» گرچه چندان منطقی و خوشایند به نظر نمی‌رسد، اما در واقع ابزاری قدرتمند برای رشد و شکوفایی فردی است.
تجسم منفی یعنی آنکه پیش از مواجهه با بدترین سناریوها، شکست‌ها و مشکلات ممکن، آنها در تصویر و تصور گرفته شوند تا ضمن تقدیر و اغتنام داشته‌ها، با هدف باز‌خورد توان_یابی مقابله با آنها، استراتژی‌ مؤثری را برای دفع و رفع آنها و یا کاهش خطرات ناشی از آنها اندیشیده شود.

۶/۴- نگاه از نزدیک به ابژه (تنوع نگاه نگرنده و فاعل شناسا در سطح)

بنگرید:

«… زندگی رسم خوشایندی است/ زندگی بال و پری دارد با وسعت مرگ/ پرشی دارد اندازه عشق/ زندگی چیزی نیست که لب طاقچه عادت از یادمن و تو برود/زندگی جذبه دستی است که می‌چیند/ زندگی نوبر انجیر سیاه در دهان گس تابستان است/زندگی بُعد درخت است به چشم حشرهزندگی تجربه شب پره در تاریکی استزندگی حس غریبی است که یک مرغ مهاجر داردزندگی سوت قطاری است که در خواب پلی می‌پیچدزندگی دیدن یک باغچه از شیشهٔ مسدود‌ هواپیماستخبر رفتن موشک به هوالمس تنهایی ماهفکر بوییدن گل در کره‌ای دیگرزندگی شستن یک بشقاب استزندگی یافتن سکه دهشاهی در جوی خیابان استزندگی مجذور آینه استزندگی گل به توان ابدیتزندگی ضرب زمین در ضربان دل مازندگی هندسه ساده و یکسان نفسهاست ……… زندگی تر شدن پی در پیزندگی آب تنی کردن در حوضچه اکنون استرخت ها را بکنیمآب در یک قدمی است …» (صدای پای آب)

۶/۵- ژرف‌نگری (تنوع در عمق) مربوط به موضوع شناسا و نگریسته. نوع نگاه سابژه

«… / عبور باید کرد/ و هم نورد افق‌های دور باید شد/ و گاه در رگ یک حرف خیمه باید زد/ عبور باید کرد/ و گاه از سر یک شاخه توت باید خورد …» (مسافر)

این‌جاست که شاعر:
الف: از «تماشای اصیل» می‌گوید:

• در نامه ای – با شناسه: پاریس، آوریل۵۸م، خطاب به پسر عمو – می‌نویسد: «…. باور کن آرزو داشتم در اینجا یک نفر را بشناسم که به درخت، به گل و به آب نگاه کند. مثل اینکه در زندگی این آدم ها این چیزها جز زینت نیستند. بدون شک این مردم هم به درخت و گل و آب نگاه می کنند، امّا این تماشا اصیل نیست. می بینند و می گذرند. ما میبینیم و غرق می شویم. می بینیم و فرو می ریزیم. در روح این مردم انحنا نیست، شعر نیست». (هنوز در سفرم،ص/۷۹)
• در نامه ای دیگری – با شناسه: تهران، شهریور۴۱ خطاب به دوستی – می نویسد: «من هر وقت طراوت پوست درخت چنار را زیر دستم احساس می کنم همان اندازه سربلندم که ملت ها به داشتن شاهکارهای هنری…هر اندازه رهاتر به تماشا رویم به «ساختن» می گراییم. هنر، درنگ ما است، نقطه‌ای است که در آن تاب سرشاری را نیاورده ایم، لبریز شده ایم… دیری است بیشتر وقت خود را در خانه می گذرانم. از برخوردهای با این و آن کاسته ام. اگر یاران، مثل درخت بید خانه ما کم حرف بودند، هر روز به دیدنشان می رفتم. گاه یک قطره آب که روی دست ما می افتد از همه دیدارها زنده تر است». (همان،ص/۹۳)

ب: و از نگاه برهنه از عشق و درنگ، گله و گلایه دارد. بخوانید:

«باید امشب بروم!/ من که از بازترین پنجره با مردم این ناحیه صحبت کردم.ـ./ حرفی از جنس زمان نشنیدم…/ هیچ چشمی/ عاشقانه به زمین خیره نبود…/ کسی از دیدن یک باغچه مجذوب نشد…!!/ هیچ کس زاغچه‎ای را سر یک مزرعه جدی نگرفت…!/ من به اندازه‎ی یک ابر دلم می‎گیرد…/ وقتی از پنجره می‎بینم حوری/ -دختر بالغ همسایه…-/ پای کمیابترین نارون روی زمین/فقه می‎خواند!» (د/ حجم سبز، ق/ ندای آغاز)

۶/۶- ذهن‌آگاهی/ آهستگی و تمرکز (حضور قلب) ≠ پرهیز از شتابزدگی، درک یونیک. جنبه‌های منحصر به فرد اشیاء/ درک نوظهوری اشیاء

درنگ و کند-و-کاو در معنا و مفهوم حال‌زیستی پرده از نکته‌ ژرفی بر داشته و جویشگر را به آن رهنمون می‌شود و آن این‌که:
بایسته «این‌جایی و اکنونی بودن» -در واقع- حضور سر صحنه عمل است و این همان است که احیانا در آموزه‌های مذاهب هم به عنوان «نیت» و «حضور قلب» آمده و بر آن تاکید شده است. بنا بر این «اینجایی و اکنونی بودن» یعنی «حضورِ قلب» در انجام کار و این یعنی همان طور که جسمِ ما در جریان انجام کاری، ثانیه و کسر ثانیه‌ای تقدم و تاخر از زمان ندارد، ذهن‌ِ و روان ما هم باید چنین و دچار و گرفتار گذشته و آینده نباشد و این همان است که در «بودیسم» به عنوان «معجزه توجه آگاهی» امر بزرگ و سترگ شمرده شده است:

«هنگام شستن ظرف، فقط باید ظرف شست. یعنی حین ظرف شستن، شخص باید کاملا از این حقیقت آگاه باشد که او در حال ظرف شستن است… اگر حین شستن ظرف ها فقط به فنجان چایی که منتظر ماست فکر کنیم، عجله می کنیم تا از مانع ظرف ها عبور کنیم؛ انگار مایه آزار ما هستند. آن وقت «ظرف ها را برای ظرف شستن نمی شوییم»… اگر نتوانیم ظرف هایمان را با توجه کامل بشوییم، احتمالا نمی توانیم چایمان را هم با توجه کامل بنوشیم. هنگام نوشیدن چای، فقط به چیزهای دیگر فکر خواهیم کرد. به ندرت از فنجانی که در دستمان است آگاه می شویم. بنابر این، به آینده کشیده می شویم _ و قادر نیستیم دقیقه ای از زندگی را واقعا زندگی کنیم…هنگام راه رفتن، سالک باید هشیار باشد که در حال راه رفتن است. هنگام نشستن، سالک باید هشیار باشد که نشسته است. هنگام دراز کشیدن، سالک باید هشیار باشد که دراز کشیده است».

بر این پایه است که «بودا» کار بزرگ و سترگ خود را این می‌دانست که: «من وقتی غذا می‌خورم، فقط غذا می‌خورم و …‌»
و همراستای این، سپهری می‌گوید:

«زندگی رسم خوشایندی است/زندگی بال و پری دارد….» (ر.ک: بند ۶/۴)

۶/۷- تازه‌سازی نگاه و جور دیگر بینی

و در این راستا، چنانکه گفته شد بر «آب‌پاشی درون، تازه‌سازی نفس» و نیز بر «شستشوی نگاه و جور دیگری بینی» سفارش کرده و تاکید میکند و بهترین چیز را «نگاه تر‌آلود عشق» می‌داند، می‌گوید:

«پارسایی است در آنجا که ترا خواهد گفت/ بهترین چیز رسیدن به نگاهی است/ که از حادثه عشق تر است …» (حجم سبر، شب تنهایی خوب)

چه آنکه در بینش فلسفی او «زیبایی زائیده عشق است» می‌گوید: «قشنگ یعنی تعبیر عاشقانه»

۶/۸- کشف فضاهای ناشناخته و اقیانوسهای آبی

ن.ک: شعر «غربت و پشت دریاها»

در دنیایی که هر روز از ظهور «هوش مصنوعی فراانسانی» می‌شنویم، یک سؤال قدیمی تازه‌تر از همیشه شده: آیا یک ماشین می‌تواند واقعاً زنده باشد؟ آیا مغز انسان فقط یک کامپیوتر زیستی است؟

شصت سال پیش، فیلسوفی کمتر شناخته‌شده به اسم هانس یوناس جوابی داد که امروز، در عصر هوش مصنوعی، بیشتر از هر زمان دیگری به کارمان می‌آید. جوابی که تیغه‌اش هنوز تیز است.

خدای لاپلاس و راز حیات

فیزیکدان فرانسوی پیر-سیمون لاپلاس در قرن هجدهم ادعایی بزرگ داشت: اگر کسی موقعیت و سرعت دقیق تمام ذرات کیهان را بداند، می‌تواند همه‌چیز را — گذشته و آینده — پیش‌بینی کند. ناپلئون از او پرسید: «پس جای خدا در این نظریه کجاست؟» و لاپلاس پاسخ داد: «به این فرضیه نیازی نداشتم.»

یوناس در کتابش این «خدای لاپلاسی» را به چالش کشید. تصور کنید این خدای همه‌دان، که می‌تواند موقعیت تمام اتم‌های کیهان را در هر لحظه ببیند، به زمین نگاه می‌کند. او ستاره‌ها، سنگ‌ها، ابرها، و موجودات زنده را می‌بیند. سؤال یوناس این بود: آیا این خدا می‌تواند تفاوت میان یک موجود زنده و یک جسم بی‌جان را تشخیص بدهد؟

جواب شگفت‌انگیز است: نه. و درک این «نه» کلید فهمیدن همه‌چیز است.

تو ساخته شده‌ای از اتم‌هایی که سال پیش مال تو نبودند

یوناس توضیح می‌دهد که موجودات زنده با سنگ‌ها و ستاره‌ها فرقی بنیادی دارند: ما یک الگوی پایدار هستیم، نه یک توده اتم ثابت.

اتم‌هایی که الان بدن شما را می‌سازند، یک سال دیگر مال شما نیستند. ماده و انرژی دائماً از بدن شما عبور می‌کنند — مثل آبی که از یک گرداب می‌گذرد. شکل گرداب ثابت است، ولی آب درونش همیشه عوض می‌شود.

پس حیات در ماده نیست؛ در نحوه سازمان‌یابی ماده است. و این دقیقاً همان چیزی است که آن خدای لاپلاسی — که فقط موقعیت اتم‌ها را می‌بیند — نمی‌تواند ببیند.

«حیات را تنها حیات می‌شناسد.»

هانس یوناس

متابولیسم: بیشتر از سوخت‌وساز

یوناس می‌گوید متابولیسم فقط یک سری واکنش شیمیایی نیست. متابولیسم یعنی یک موجود زنده دائماً دارد خودش را می‌سازد تا خودش را حفظ کند.

فیلسوف بزرگ ایمانوئل کانت قرن‌ها پیش این ایده را مطرح کرده بود: غشای سلول برای عملکرد سلول ضروری است، اما همین غشا محصول عملکرد سلول است. یک دایره بسته از علت‌ومعلول که خودش را می‌آفریند.

این چیزی نیست که بتوان آن را به «فقط اتم‌ها» تقلیل داد. این یک بُعد کاملاً تازه‌ای از هستی است که با ظهور حیات به کیهان اضافه شد.

«آزادی محتاج» — ویژگی عجیب موجودات زنده

یوناس برای توصیف موجودات زنده مفهوم جالبی دارد: «آزادی محتاج». هر موجود زنده‌ای هم آزاد است و هم محتاج — و این تناقض ظاهری، رازِ حیات است.

آزاد است چون مرزی دارد که «من» را از «دنیا» جدا می‌کند. سلول داخل و خارج دارد. این آزادی چیزی است که یک سنگ هرگز ندارد. محتاج است چون برای بقا به دنیا وابسته است — باید غذا بگیرد، انرژی جذب کند، دفع کند. این نیاز، حیات را ذاتاً شکننده و در عین حال زیبا می‌کند.

این تنش میان آزادی و نیاز، چیز دیگری هم با خودش می‌آورد: هدفمندی. هر موجود زنده‌ای «برای چیزی» دارد کار می‌کند. باکتری برای زنده ماندن. انسان برای معنا، عشق، هنر، علم. هدفمندی ذاتیِ حیات است — نه یک توهم، نه یک افزونه.

ربط این همه به هوش مصنوعی چیست؟

امروز هر روز می‌شنویم که مدل‌های جدید هوش مصنوعی «دارند به آگاهی نزدیک می‌شوند» یا «به زودی از انسان پیشی خواهند گرفت.»

یوناس می‌پرسد: آیا این مدل‌ها متابولیسم دارند؟ آیا مرزی میان «خود» و «دنیا» دارند که باید فعالانه حفظ کنند؟ آیا چیزی در آن‌ها هست که از شکست و نابودی می‌ترسد — نه به خاطر برنامه‌ریزی، بلکه چون بودنش برایش اهمیت دارد؟

دانشمندانی که امروز روی سیستم‌های پیچیده زیستی کار می‌کنند این مسیر را دنبال کرده‌اند. نظریه «اتوپوئیزیس» — خودآفرینی — که محققان شیلیایی ماتورانا و وارلا در دهه ۱۹۷۰ مطرح کردند، نشان داد که موجودات زنده همزمان هم خودشان را می‌سازند و هم خودشان را حفظ می‌کنند. ریاضیدان زیست‌شناس رابرت روزن هم به‌صورت ریاضی نشان داد که سیستم‌های متابولیکی «محاسبه‌پذیر» نیستند — یعنی هیچ شبیه‌سازی کامپیوتری نمی‌تواند آن‌ها را کاملاً بازتولید کند.

هانس یوناس کی بود؟

یوناس در ۱۹۰۳ در آلمان به دنیا آمد. شاگرد مارتین هایدگر، یکی از بزرگ‌ترین فیلسوفان قرن بیستم، بود. اما وقتی نازی‌ها به قدرت رسیدند و هایدگر از آن‌ها حمایت کرد، یوناس یهودی از آلمان گریخت — و قسم خورد که به عنوان بخشی از یک نیروی پیروزمند بازخواهد گشت.

این قسم را وفا کرد: در یک گردان ویژه از سربازان یهودی در ارتش بریتانیا جنگید. بعد از جنگ، در حالی که دیگران سعی می‌کردند استاد سابقش را احیا کنند، یوناس نقدی تند و بی‌پرده علیه او نوشت. این تصویر از او می‌گوید: مردی که هم قلبش قوی بود، هم ذهنش.

در ۱۹۶۶ کتابش را منتشر کرد: «پدیده‌ی حیات: به سوی یک زیست‌شناسی فلسفی» — کتابی که شصت سال بعد هنوز تازه است.

ما در آستانه یک انقلاب فکری هستیم

علم برای دهه‌ها زیر سیطره «تقلیل‌گرایی» بود — این باور که هر چیزی در نهایت به فیزیک خلاصه می‌شود، و حیات فقط یک ماشین پیچیده است. اما تقلیل‌گرایی یک نتیجه علمی نیست. یک انتخاب فلسفی است. و فلسفه‌های دیگری هم وجود دارند.

دانشمندان بیشتری دارند می‌پذیرند که حیات، ذهن، و هوش چیزهایی هستند که نمی‌توان آن‌ها را صرفاً به اتم‌ها و بیت‌ها فروکاست. و در این مسیر، هانس یوناس — فیلسوف آرامی که جنگید، فرار کرد، برگشت، و بعد نشست و درباره چیستی حیات فکر کرد — یکی از اولین‌ها بود که این راه را نشان داد.

💬 برای فکر کردن: اگر هوش مصنوعی روزی ادعا کند که «احساس می‌کند»، چطور می‌توانیم بفهمیم راست می‌گوید یا فقط دارد آنچه یاد گرفته را بازتولید می‌کند؟ شاید پاسخ در همان سؤال یوناس باشد: آیا چیزی هست که واقعاً «برای بقای خودش» دارد تلاش می‌کند؟

درون‌مایه‌های عرفانی شعر سپهری/۲۸، عرفان طبیعت محور/۱۴ ( پی‌افزود/۴: طبیعت‌گرایی، رواقی‌گری ) اطلس اندیشه/ ف/۳( گزاره‌های معطوف به مولفه باید و نبایدها «حکمت عملی» زندگی در سلوک انسانی/ آموزه پانزدهم / قسمت اول )

آموزه/ ۱۵ ( ملال‌، پدیداری و گریز )

واژه «ملال»، در میراث مکتوب و در شاعرانه‌های سپهری تک بسامد است و فقط در این بند آمده است: « …./ بعد/ در زیر گرما/ مشتم از کاهش حجم انگور پر شد/ بعد/ بیماری آب در حوض‌های قدیمی/ فکرهای مرا تا ملالت کشانید/ بعدها / در تب حصبه دستم به ابعاد پنهان گل‌ها رسید. » ( ما هیچ ما نگاه، چشمان یک عبور )

و گاهی – البته – با پاره‌ای واژه‌های همنشین ( چنان: کسالت، پژمردگی، خستگی، و …. )که – دست کم – وقتی در سیاق کلام قرار میگیرند، معنایی نزدیک به آن مفهوم را به همراه دارند، پشتیبانی و به نوعی تکرارپذیر میشود. به رغم آن، اما آنچه حضور « ملال » را در میراث و در شاعرانه‌های وی پر پیمانه‌تر کرده و پر رنگ نشان می‌دهد، گزاره‌هایی است که بار‌دار راهکارهای ملال_ گریزی است که به پیوست یاد‌آور خواهد شد.

۱- تعریف ملال/ ملال چیست؟

زندگی، برابر بازنمایی صفحه نمایشگر وجود ( عقل / قلب / دل و … ) بر پایه معیار « نیاز و استغناء » دو پارت و پاره دارد:

یکی؛ وضعیت « می‌خواهم و ندارم »
دیگری؛ وضعیت « دارم و نمی‌خواهم »

وضعیت اول « رنج » است
و وضعیت دوم « ملال »

این دو پارت – البته – وضعیت سومی را در نهاد خود دارد و آن وضعیت « می‌خواهم و دارم ». یعنی وضعیت « وصال » و این همان وضعیت « لذت » است. وضعیت « لذت » اما این تداوم ندارد و در « لحظه » است، زیرا وقتی تکرار می‌شود و در تونل زمان قرار گرفته و آدمی بدان « خو » میگیرد و بدل به عادت میگردد، در واقع زیر مجموعه پارت دوم قرار گرفته، تازگی و طراوت و نیز لذت را از دست داده و میدهد و به میزانی که چنین میشود، « ملال » ظهور و بروز پیدا می‌کند!

۲- آثار وضعی ملال

بر پایه تعریفی که در گفته آمد، ملال، رویه دیگر سکه « بی‌معنایی » است. حس و حال بی‌معنایی، در جریان زندگی ظهور و بروزی دارد و نشانه‌ها و یا رد پاهایی را از خود به یادگار گذارده و به تعبیر دیگر: آثار وضعی را در پی دارد. از جمله مهمترین آثار وضعی «ملال/ بی‌معنایی» :

• تحمل نا‌پذیری زندگی
• تحمل نا‌پذیری و وحشت از زمان
• نا‌توانی در لذت_بری از داشته‌ها
• واگرایی از داشته‌ها
• پارادوکس تندی و کندی زمان

وقتی انسان دچار ملال می‌شود دارایی‌ها رنگ باخته و می‌بازند، چرا که تر و تازگی خود را از دست داده و می‌دهند و دیگر لذت بخش نیستند. این‌جاست که آدمی توان لذت بردن از دارایی و داشته‌های خود را از دست داده و نه تنها از آنها لذت نمی‌برد، که دل‌آزار هم میگردند.

مطالعات میدانی – افزون بر یافته‌های علمی – گواه کنند که نیازهای معنوی ( بویژه معنا‌یابی و خود‌شکوفایی ) – اگر – برآورده نشوند کیفیت زندگی را پایین آورده و سبب می‌شوند که – حتی، گاهی – اندیشمندی و یا دانشمند روان‌شناسی نیز به این دریافت برسد که زندگی، چیزی جز یک بیماری درمان نا‌پذیر نیست !!! چرا که توان لذت بردن از زندگی را از دست داده است!

۳- علل و عوامل ملال ( ملال بر‌آمده از چیست ):

تیره و تبار ملال به کجا می‌رسد؟ ملال از کجا بر‌آمده و سر می‌زند و دارای چه علل‌ و عوامل است؟ پرسشی است که بسته‌های گوناگونی از پاسخ بدان داده شده است. به رغم آن، اما برابر تعریفی که از ملال ارائه شد، – شاید – شماری از مهمترین آنها بدین شرح باشد:

۱- علل و عوامل تنانه، بیولوژیک و فیزیولوژیک ( که در این سری از یادداشتها به آن پرداخته نمیشود )

۲- علل و عوامل روانشناختی
۲/۱- تنوع طلبی و نو‌گرایی
۲/۲- تکرار و تسلسل
۲/۳- اشباع لذت / سیری نا‌پذیری

از جمله علل و عوامل ملالت، سیری ناپذیری است. انسان در جریان زندگی دچار یک چرخه تکرار پذیر میشود؛

تلاش میکند تا واجد چیزی شود، همینکه بدست آورد، بی‌درنگ دچار « زدگی » گشته و نسبت به آن بی علاقه و ملول میگردد و در نتیجه برای رهایی از ملال سراغ ارضای نیاز بعدی و دو باره و باز دو باره همان چرخه …

۴- انواع ملال ( طبقه‌بندی ملال )

طیف گسترده‌ای از حالات و وضعیتهای روحی – روانی ذیل ملال قرار گرفته و از این چشم‌انداز بایسته طبقه‌بندی‌اند:

الف: ملال عادی ( کسالت و خستگی، رنجوری، افسردگی و پژمردگی، بی‌حوصلگی و بی‌بودگی علاقه، سستی و تنبلی، و ….)

ب: ملال بنیادین ( ویژگی وجودی و ساختاری و در واقع تار و پود ذاتی آدم و از الیاف بافه ذاتی انسان است )

۵- درمان ملال

۵/۱- در‌آمد:

ملال در هر مرحله و نقطه‌ای از طیف که قرار داشته باشد، ناگزیر از درمان‌پذیری است. درمان نشود – با توجه به رویه دیگر آن یعنی درد بی‌معنایی، پوچی می‌آورد،

• پوچی، تولید هیچی میکند،
• هیچی سر از نیهیلیسم در می‌آورد،
• و نیهیلیزم، به یکی از دوگانه می‌انجامد: الف/ انفعال و خود‌باختگی، ب/ انتحار و خود‌کشی

بنا بر این در مواجهه با ملال، یکی از سه رویکرد گریز ناپذیر است:

الف: انفعال و خود‌باختگی ( انتحار شخصیت )
ب: انتحار و خود کشی
ج: درمان مبنی بر ابتکار عمل معنا‌یابی :

راهکار سوم، یعنی: ابتکار عمل معنا‌یابی هم سه رویکرد دارد، بدین شرح:

۱/ج: اخذ و اقتباس معنا و هویت‌یابی جمعی( خودیابی در جمع = توده گرایی )
۲/ج: کشف معنا ( پذیرش معنای از پیش تعریف شده )
۳/ج: خلق معنا، شخصی سازی معنا و خود شکوفایی

به نظر میرسد، از میان سه رویکرد معنا‌یابی ( یعنی گزینه‌های: اخذ و اقتباس، کشف و خلق)، آنچه کار‌آمد، سودمند و …. است، گزینه سوم، یعنی خلق معنا‌ و آفرینندگی آن است

۵/۲- ملال‌گریزی:

راهبرد اصلی ملال‌گریزی، پرهیز و فاصله‌ گیری از خو‌ گیری به لذت است ( خو گیری به لذت، عادت آور است )

با توجه به تعریف ملال؛

• پاد‌زهر ملال در لذت است،
• لذت در لحظه است،
• لحظه باید دمادم، افریده و نو شود، چه آنکه « نو » شدن، ذاتی « لحظه » است، چنانکه – مثلا – « روانی » ویژگی ذاتی « آب » است. لحظه، نو نشود، دیگر لحظه نیست، زمان پری و سپری شده است. به بیان دیگر:

الف: خاستگاه ملال، نا‌خرسندی از داشته‌هاست. یعنی نارضایتی از وضع موجود، حتی اگر نسبتا هم مطلوب باشد. یعنی: ملال آنجا چهره و جلوه میکند که؛ « داری و نمی‌خواهی »

ب: با چنان تعریفی از « ملال » پادزهر ملال « لذت » است. یعنی هماهنگی و همآغوشی « خواستن و داشتن »

ج: اما، ( با توجه به خاستگاه ملال ) لذت در لحظه است و ویژگی ذاتی لحظه در بی‌تکراری است

د: بنا بر این بایسته « ملال‌گریزی و لذت‌گرایی » لحظه آفرینی دمادم است. یعنی؛ در دم باید لحظه‌آفرینی کرد، بازتولید دمادم لحظه‌، نوزایی لحظه، خودآفرینی و دم زیستی، بازتولید دمادم لحظه لذت. به تعبیر سپهری: « …. بیایید از شوره زار خوب و بد برویم/ چون جویبار آیینه روان باشیم/ به درخت، درخت را پاسخ دهیم/ و دو کران خود را هر لحظه بیافرینیم/ هر لحظه رها سازیم/ برویم، برویم و بیکرانی را زمزمه کنیم » ( سایبان آرامش ما، ماییم )

آرامش در نوسازی لحظه است، چنان و چندانکه حصبه‌گریزی در روانی آب است.

بدین‌گونه ملالت؛

• سازنده خواهد بود اگر محرکی بر نو‌زایی و باز‌آفرینی لحظه شود و زندگی را از تکرار و خوگیری به هر چیز رهایی بخشد
• و سوزنده خواهد بود اگر سامانه‌‌ای بر این سامان نشود.

۵/۳- از این روست که سپهری در « شفای ملال »:

الف: بر « آب‌پاشی درون و تازه‌سازی نگاه » تاکید و فرا میخواند. می‌گوید:

« من هر بار تازه خواهم شد و پیرامون خویش را تازه خواهم کرد. بگذار هر بامداد، آفتاب بر این دیوار آجری بتابد، تا ببینی روان من هر بار در شورِ تماشا چه می‌کند. دریغ که پلک‌ها در این پرتوِ سرمدی گشوده نمی‌شود. دل‌هایی هست که جوانه نمی‌زند. من این را دیر دریافتم. و سخت باورم شد. چه هنگام آیا روان‌ها بادبان خواهد گسترید. و قطره‌ها دریا خواهد شد. نپرسیم. و با خود بمانیم. و درون خویش را آب‌پاشی کنیم. و در آسمان خود بتابیم. و خویشتن را پهنا دهیم. »( هنوز در سفرم، ص ۱۰۱)

ب: و بر « شستشوی نگاه و جور دیگری بینی » سفارش میکند که:

« چشم‌ها را باید شست/ جور دیگر باید دید/ واژه‌ها را باید شست/ واژه باید خود باد/ واژه باید خود باران باشد/ چترها را باید بست/ زیر باران باید رفت/ …. » ( صدای پای آب )

ج: و بهترین چیز را « نگاه تر‌آلود عشق » می‌داند، می‌گوید:

« پارسایی است در آنجا که ترا خواهد گفت/ بهترین چیز رسیدن به نگاهی است/ که از حادثه عشق تر است …» ( حجم سبر، شب تنهایی خوب)

چه آنکه در بینش فلسفی او « زیبایی زائیده عشق است » می‌گوید: « قشنگ یعنی تعبیر عاشقانه اشکال » ( مسافر )

(درس‌گفتار پانزدهم از تحلیل آثار سهراب سپهری)

ارائه‌دهنده: دکتر اسلامی

چکیده

در این جلسه که با بازگشت دکتر اسلامی پس از وقفه‌ای نسبتاً طولانی همراه بود، بحث عمیقی پیرامون مفهوم «ملال» به عنوان یکی از ویژگی‌های وجودی انسان شکل گرفت. سخنران با تفکیک دقیق میان «رنج»، «لذت» و «ملال»، به ریشه‌یا‌بی روان‌شناختی این پدیده‌ها پرداخت. بحث اصلی بر این محور استوار بود که چرا انسان وقتی چیزی را ندارد «رنج» می‌کشد و وقتی به آن می‌رسد دچار «ملال» می‌شود. در نهایت، راهکار خروج از این چرخه تکراری، در مفهومی به نام «دم‌آفرینی» و «خودآفرینی» معرفی شد؛ مبحثی که قرار است در جلسات آتی با تطبیق بر اشعار سهراب سپهری تکمیل شود.

خلاصه بحث اصلی

دکتر اسلامی بحث را با خواندن غزلی از حافظ (به صورت تفأل) آغاز کردند و سپس به موضوع اصلی جلسه، یعنی «فلسفه ملال» (Philosophy of Malaise) و پادزهر آن در اندیشه سپهری پرداختند.

۱. تعریف ملال و جایگاه آن در هستی انسان
زندگی انسان بر اساس سنجه‌ی «نیاز و استغنا» به سه وضعیت تقسیم می‌شود:

• وضعیت رنج (Suffering): زمانی که انسان چیزی را می‌خواهد (نیاز دارد) اما آن را ندارد.
• وضعیت لذت (Pleasure): لحظه‌ی کوتاهی که انسان چیزی را می‌خواهد و به وصال آن می‌رسد.
• وضعیت ملال (Malaise): زمانی که انسان چیزی را دارد (به وصال رسیده) اما دیگر آن را نمی‌خواهد.

ملال، بازخورد وصال به مطلوب است. جمله‌ای منسوب به افلاطون نقل شد که: «وصال، مقبره عشق است». به محض اینکه تکرار پیش می‌آید، دلزدگی آغاز می‌شود. این نوع ملال، خستگی ناشی از کار نیست، بلکه ملال بنیادین (Existential Boredom) است که ریشه در ساختار وجودی انسان دارد.

۲. ریشه‌های سه‌گانه ملال
چرا انسان دچار ملال می‌شود؟ سه عامل روان‌شناختی اصلی ذکر شد:

1. تنوع‌طلبی و نوگرایی: انسان ذاتاً تنوع‌طلب است (مثل نو شدن مدام مدل‌ها و مدها).
2. تکرار گریزی: انسان از تکرار بیزار است.
3. سیری‌ناپذیری: اشاره به کلام حضرت علی (ع): «دو گرسنه‌اند که سیر نمی‌شوند: طالب دنیا و طالب علم». انسان در هیچ نقطه‌ای متوقف نمی‌شود.

۳. آثار ملال درمان‌نشده
اگر ملال درمان نشود، به پوچی (Nihilism) و انزوا یا پرخاشگری ختم می‌شود. آثار دیگر آن عبارتند از:

• ناتوانی در لذت بردن از داشته‌ها: دارایی‌ها تبدیل به «علف هرز» می‌شوند (چیزهایی که داریم اما نمی‌خواهیم).
• واگرایی از داشته‌ها: بیگانگی با دستاوردها.
• کند گذشتن زمان (ملالت‌بار بودن): و در عین حال پارادوکس «هرزگی زمان» (ناگهان می‌بینیم ۳۰ سال گذشت و نفهمیدیم).

۴. پادزهر ملال: فرمول خودآفرینی
دکتر اسلامی راهکار شفای ملال را در یک فرمول فلسفی-وجودی ترسیم کردند:
«پادزهر ملال در لذت است؛ لذت تنها در لحظه است؛ و لحظه باید دم‌به‌دم آفریده شود.»

برای اینکه لحظه آفریده شود، انسان باید بتواند خودش را در لحظه بازآفرینی کند.
زنجیره استدلال ایشان به این شرح بود:

1. اصالت انسان در «بودن» اوست.
2. نمودِ بودن، توانایی عصیان (به معنای فلسفی: سرپیچی از رکود) است.
3. شکوفه عصیان، خلاقیت است.
4. نماد خلاقیت، نوروزی (نوآوری و نوسازی) است.
5. عمقِ نوروزی، در لحظه‌آفرینی و خودآفرینی است.

نتیجه‌گیری مهم: «من» (Self) چیزی نیست که از پیش ساخته شده باشد. انسان هم «مادرِ» خود است و هم «ماما»ی خود. شخصیت انسان باید در هر لحظه با خلاقیت و انتخابِ نو، دوباره متولد شود تا دچار ملال نگردد.

خلاصه بحث‌های تکمیلی و پرسش و پاسخ

۱. تفاوت درد و رنج (مهندس شکوریان)
آقای شکوریان با اشاره به مباحث علمی و بیانیه دانشمندان (کمبریج ۲۰۱۲ و قانون نیوزیلند ۲۰۱۶) نکته‌ای را مطرح کردند:

• درد (Pain): پدیده‌ای فیزیولوژیک و جسمانی است که با سلسله اعصاب منتقل می‌شود (مثل نیشگون گرفتن).
• رنج (Suffering): پدیده‌ای روحی و روانی است. حیوانات نیز طبق تحقیقات جدید، رنج را درک می‌کنند.
  این تفکیک برای دقیق‌تر شدن واژگان بحث مطرح شد.

۲. قدمت مباحث (بحث چالشی)
آقای امیرخلیلی نقدی وارد کردند که این مباحث (خودآفرینی در لحظه و اراده انسان) حرف جدیدی نیست و در الهیات و حکمت اسلامی (مثل “کل یوم هو فی شأن”) وجود دارد.
پاسخ جمعی (دکتر اسلامی و سایرین): هدف، بیان این مفاهیم با ادبیات مدرن روان‌درمانگری و تطبیق آن با شعر سهراب است. تکراری بودن مفاهیم در متون کهن، از ارزش بازخوانی امروزی آن‌ها نمی‌کاهد.

۳. توصیه اخلاقی به جمع (مهندس شکوریان)
در پایان، آقای شکوریان با اشاره به شرایط ملتهب اجتماعی، توصیه‌ای به اعضای گروه (که اغلب از بزرگان و معمرین جامعه هستند) کردند: پرهیز از غرق شدن در احساسات و هیجانات، و حفظ نگاه عقلانی و امیدبخش برای حمایت از جوانان و خانواده‌ها در بحران‌ها.

نکات کلیدی و قابل عمل

• ملال بیماری نیست: ملال یک علامت حیات است که نشان می‌دهد انسان متوقف شده و نیاز به حرکت جدید دارد.
• تفسیر “علف هرز”: هر چیزی در زندگی شما که «دارید» اما دیگر از آن «لذت نمی‌برید»، حکم علف هرز را پیدا کرده و منشأ ملال است.
• فرمول مقابله با تکرار: تنها راه فرار از تکرار و ملال، خلاقیت در لحظه است. منتظر نباشید دنیا تغییر کند، بلکه باید «من»ِ خود را در مواجهه با دنیا در هر لحظه نو کنید.
• شخصیت ساختنی است: شخصیت شما یک بسته از پیش تعیین شده نیست؛ محصولی است که باید هر دم با اراده و خلاقیت آن را بسازید.

منابع و ارجاعات

اشعار و متون:

• غزل حافظ: «کنون که در چمن آمد گل از عدم به وجود / بنفشه در قدم او نهاد سر به سجود» (به‌ویژه بیت: به باغ تازه کن آیین دین زرتشتی…)
• روایت: «مَنهومانِ لا یَشبَعان: طالبُ عِلمٍ و طالبُ دُنیا» (دو گرسنه هرگز سیر نمی‌شوند…).
• نقل قول: «وصال، مقبره عشق است» (منتسب به افلاطون).

هشتگ‌ها

#فلسفه_ملال #سهراب_سپهری #خودآفرینی #روانکاوی_وجودی #معنای_زندگی #خلاقیت #رنج_و_لذت #لحظه_آفرینی