(ادامه سلسله مباحث سهراب سپهری و ویژهبرنامه عاشورا)
ارائهدهنده: دکتر اسلامی
چکیده
این جلسه از سلسله نشستهای اشتراکگذاری دانش، تجربهای کمنظیر از پیوند میان ادبیات اگزیستانسیال معاصر و تحلیلهای عمیق تاریخی-مذهبی بود. در بخش اول، با تکیه بر اشعار سهراب سپهری، نگاهی نو به پدیده مرگ انداخته شد و مرگ نه به عنوان پایان، بلکه به عنوان بستری برای درک عمیقتر زندگی و «پرستاری از وجود» معرفی گردید. در بخش دوم، دکتر اسلامی به مناسبت شب عاشورا، پرانتزی در مباحث باز کردند و خوانشی ساختارمند و خردگرایانه از قیام امام حسین (ع) ارائه دادند؛ خوانشی که در آن عاشورا نه یک جنگ تهاجمی، بلکه یک «خروج دفاعی» با هدف «آزادسازی انسان» و مبتنی بر «عقلانیت ارتباطی» و «پرهیز از خشونت» است. در پایان جلسه نیز، یک گفتگوی تاریخیِ بسیار جذاب و چندصدایی درباره کارنامه تمدنی تشیع و تقابلِ ذاتِ عاشورا با مناسکِ فربهشده شکل گرفت که این نشست را به یکی از پربارترین جلسات گروه تبدیل کرد.
خلاصه بحث اصلی
بخش اول: مرگآگاهی در جهان سهراب سپهری
جلسه با متنی که توسط «یحیی» (با کمک هوش مصنوعی و بر اساس مباحث پیشین دکتر اسلامی) تنظیم شده بود، آغاز شد. در این بخش، مواجهه انسان با مرگ به سه دسته تقسیم شد:
۱. مرگاندیشی اضطراری: نگاهی که مرگ را حادثهای تلخ و گریزناپذیر میداند و انسان را همواره در ترس و فرار از پایان نگه میدارد؛ نگاهی که انرژی روانی انسان را میسوزاند.
۲. مرگاندیشی اخلاقی: نگاهی که بیشتر در سنتهای منبری رواج دارد و مرگ را صرفاً دروازه پاداش و مجازات (بهشت و جهنم) و ابزاری برای هشدار اخلاقی میبیند.
۳. مرگآگاهی (مرگاندیشی وجدانی): رویکرد سهراب سپهری که در آن مرگ نقطه مقابل زندگی نیست، بلکه بخشی از ساختار هستی است. در این نگاه، آگاهی از مرگ به زندگی ارزش میبخشد، زیرا یادآوری میکند که لحظهها تکرار نمیشوند.
بر این اساس، معنویت سهراب نوعی معنویت گیتیگرا (Secular Spirituality) است؛ خدایی که در دوردستها نیست، بلکه در لحظه، در صدای آب و در تنفس حاضر است. سهراب ما را دعوت میکند تا در حوضچه اکنون آبتنی کنیم. درک درست این موضوع ما را به مفهوم پرستاری از وجود (Nursing of Existence) میرساند؛ یعنی مراقبت عاشقانه از ساحت عمیق هستی انسان که فراتر از کالبد زیستی، شغل یا شناسنامه اوست. مرگ در اینجا نزدیکترین حقیقت و خویشمندترین فرصت برای عبور از عادتها و تولدهای دوباره است.
بخش دوم: خوانش هندسی عاشورا
در ادامه، دکتر اسلامی بحث را به مناسبت شب عاشورا به سمتی جدید هدایت کردند. ایشان تأکید کردند که عاشورا را باید به مثابه یک رویداد هندسی تحلیل کرد. پدیدهها یک وجه بیصورتی (فراواقع) دارند و یک وجه صورتپذیر (واقع و زمینی). مولانا در غزل معروف «کجایید ای شهیدان خدایی»، بیشتر به وجه بیصورتی و رهایی روح در عاشورا پرداخته است، اما عاشورا در بستر زمین، فرم و هندسهای دارد که باید به دور از کلیشهها، خوانش شود.
دکتر اسلامی تحلیل خود را در سه محور ارائه دادند:
۱. سوژه و انگیزه (عزتخواهی و ذلتگریزی):
ریشه حرکت امام حسین (ع)، امتناع از بیعت تحمیلی بود. این امتناع ریشه در اصولی چون حیات انسانی، هویت فردی، کرامت انسانی و حق عصیان و نافرمانی مدنی داشت. کلمه «دعی ابن الدعی» (که در منابر زنازاده ترجمه میشود) در کلام امام، فحش شخصی نیست (چرا که امام هرگز لب به دشنام نمیگشاید)، بلکه اشاره به زنازادگی سیاسی (نامشروع بودن سیستم حکومتی) دارد.
۲. فرم و قالب (خروج دفاعی و حماسه اخلاق):
فرم حرکت امام، یک خروج دفاعی بود، نه یک حرکت تهاجمی یا کودتای انقلابی. خروج از مدینه و مکه کاملاً از سر اضطرار بود. در این فرم، امام دو خط قرمز داشت:
- اول: ذلتگریزی تا مرز شهادتپذیری (نه شهادتطلبیِ کور).
- دوم: شرارتپرهیزی.
رجز معروف امام که میفرماید «مرگ از ننگ بهتر است و ننگ از ورود به آتش بهتر است»، نشاندهنده همین امر است؛ یعنی شهادت را میپذیرم، اما برای پیروزی دست به شرارت و ناجوانمردی نمیزنم. دیپلماسی فعال امام در روزهای منتهی به عاشورا و ارائه چندین پیشنهاد برای بازگشت و مذاکره، گواه این جنگپرهیزی است.
۳. پیام عاشورا:
دکتر اسلامی پیام این رویداد را در چهار سطح دستهبندی کردند:
- نجات جامعه: رهایی مردم از جهالت و گمراهی.
- اقامه عدل: دغدغه رفاه اجتماعی و مبارزه با قدرتهای متقلبی که مردم را به بردگی کشیدهاند.
- استعاره عقل: عدالت بدون عقلانیت بیمعناست.
- عقلانیت ارتباطی (Communicative Rationality): امام دائماً دعوت به درنگ، هماندیشی و راستیآزمایی میکرد و میفرمود «به عقلهایتان رجوع کنید».
نقطه کانونی و ایده مرکزی تمام این هندسه، آزادسازی انسان است، نه صرفاً نجات دین؛ چرا که دین حافظی چون خدا دارد، اما این انسان است که بیپناه مانده است.
خلاصه جلسه پرسش و پاسخ و بحثهای تکمیلی
بخش دوم جلسه به گفتوگوهای تاریخی و تحلیلی بسیار جذابی اختصاص یافت:
- مهندس حصاری: آیا نامهنگاری کوفیان باعث نمیشود که حرکت امام از حالت دفاعی خارج شده و رنگ تهاجمی و انقلابی بگیرد؟
- دکتر اسلامی: امام حتی با وجود دعوت کوفه، همچنان در وضعیت اضطرار بود. فرستادن مسلم بن عقیل صرفاً برای «راستیآزمایی» بود و در تمام مسیر، نشانههای شرارتپرهیزی و تلاش برای جلوگیری از جنگ تا آخرین لحظات در رفتار امام دیده میشود.
- سلطانی و نصیریان: با ابراز شگفتی از عمق مطالب، پیشنهاد دادند که این خوانش جدید، از طریق بازپخش ویدئوی جلسه در اختیار جمعیت بزرگتری از جوانان (که ممکن است به دلیل خوانشهای سنتی دینگریز شده باشند) قرار گیرد.
- حسین: سؤال بسیار عمیقی مطرح کرد: «اگر این خوانشِ زیبا و انسانمحور از عاشورا وجود دارد، آیا در طول تاریخ، این فرهنگ توانسته در زندگی و تمدن شیعیان تفاوت معنادار و خروجیِ عملیِ متمایزی ایجاد کند؟»
- دکتر اسلامی: در پاسخی نقادانه بیان کردند که متأسفانه شیعیان در حق عاشورا اجحاف کردهاند. جامعه ایرانی «تابلوی عاشورا» را گرفت اما آن را در مناسک و اسطورههایی نظیر سیاوشان استحاله کرد. در طول تاریخ، این مناسک به شدت فربه شده و در مقابل، گوهر و جوهر اصلی عاشورا (که خردورزی، دیپلماسی و آزادسازی انسان بود) لاغر و گم شده است.
- آقای غفاری: از منظر تاریخی وارد بحث شد و ریشه تقابلها را در اختلافات قبیلهای (بنیامیه و بنیهاشم) دانست. او معتقد بود مناسک فداکاری و عزاداریِ شیعیان، بیشباهت به رفتار مسیحیان در دوران پیش از رسمیت یافتن مسیحیت در روم نیست و این مناسک، ابزاری برای حفظ بقای شیعیان به عنوان یک گروهِ در اقلیت بوده است.
- آقای امیر خلیلی (روشن): در دفاع از کارنامه تمدنی و خردگرایانه تفکر شیعی (و در پاسخ به دغدغه حسین)، به کتاب «نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت» اثر دکتر سید حسین نصر استناد کرد. ایشان یادآور شد که برخلاف تصور رایج، خلافت ظاهربینِ عباسی در قرون چهارم و پنجم تضعیف شد و قدرت به دست حکومتهای شیعی (نظیر آلبویه در ایران و عراق، و فاطمیون در مصر) افتاد. وجه تمایز تشیع با تسنن در آن دوران این بود که تشیع به فلسفه، حکمت و تعقل روی خوش نشان داد و همین امر موجب ظهور بزرگانی چون ابنسینا و نحلههایی چون «اخوانالصفا» و ایجاد یک شکوفایی تمدنیِ بزرگ در جهان اسلام گردید.
نکات کلیدی و قابل عمل
- در حوضچه اکنون آبتنی کنید: مرگآگاهی ترس از مردن نیست؛ بیداری برای قدر دانستنِ تکتک لحظاتِ تکرارنشدنی زندگی و رهایی از وابستگیهایِ کهنه است.
- گذر از چیستی به هستی: ما باید بیاموزیم از آنچه با «میم مالکیت» به خود سنجاق کردهایم (ثروت، شغل، مقام) عبور کنیم و از جوهرِ زنده وجودمان پرستاری کنیم.
- مرز باریک شجاعت و شرارت: در مواجهه با ظلم، میتوان تا پای جان ایستاد (عزتخواهی)، اما هرگز نباید برای پیروزی، اخلاق را زیر پا گذاشت و دست به ناجوانمردی زد.
- عقلانیت، پیشنیاز عدالت: برای رسیدن به هرگونه اصلاح یا عدالت اجتماعی، ابتدا باید فضای گفتگو، درنگ، هماندیشی و «عقلانیت ارتباطی» در جامعه فراهم شود.
- تفکیک هسته از پوسته: در مواجهه با رویدادهای تاریخی و مذهبی، باید مراقب باشیم که درگیر ظواهر و مناسکِ فربهشده نشویم و جوهر پیام (که آزادگی و خرد است) را به فراموشی نسپاریم.
منابع، ارجاعات و پیشنهادات مطالعه
کتابها:
- نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت – نوشته دکتر سید حسین نصر (معرفی شده توسط آقای امیر خلیلی برای درک بهتر تمدنسازی و خردگرایی شیعی در قرون چهارم و پنجم).
- حماسه حسینی – نوشته شهید مرتضی مطهری (در ارجاع به عبارت «ارجعوا الی عقولکم»).
اشعار و متون ادبی/تاریخی:
- اشعار سهراب سپهری (در باب مرگ و زندگی).
- غزل «کجایید ای شهیدان خدایی» و ابیاتی از مثنوی معنوی – اثر مولانا جلالالدین بلخی.
- نهجالبلاغه – به ویژه خطبه قاصعه (در باب نقد تعصبات و پرهیز از شرارت).
- زیارت اربعین (با تأکید بر عبارت عبور از جهالت و ضلالت).
آیات قرآن:
- سوره یونس، آیه ۷۱ (ارجاع امام حسین به داستان نوح در دعوت به هماندیشی و پرهیز از شتابزدگی).
یادداشت پایانی
در پایان جلسه مقرر شد بررسی شود که آیا امکان بازپخش ویدئوی این ارائه در نشستی مستقل برای دعوت از جمع بزرگتری از علاقهمندان وجود دارد یا خیر. همچنین یحیی قول داد متن زیبای شاعرانهای که از مباحث دکتر اسلامی تنظیم کرده بود را در گروه به اشتراک بگذارد.
هشتگها